Aleksandra Aleksandrowna Grigorowicz

Aleksandra Aleksandrowna Grigorowicz, 1 v.Ekster, 2 v.Niekrasowa (ros. Александра Александровна Григорович Экстер Некрасова, ur. 6 stycznia 1882 w Białymstoku, zm. 17 marca 1949 w Fontenay-aux-Roses koło Paryża) – rosyjska artystka, pedagog, przedstawicielka rosyjskiej awangardy (kubofuturyzm, suprematyzm) działająca na terenie Kijowa, Petersburga, Moskwy, Wiednia i Paryża.

Dzieciństwo i młodość: Urodziła się w Białymstoku w 1882 roku w guberni grodzieńskiej Imperium Rosyjskiego jako córka rosyjskiego urzędnika państwowego Aleksandra Awramowicza Grigorowicza, asesora kolegialnego w Białymstoku. Ojciec wywodził się ze zasymilowanej rodziny żydowskiej, natomiast matka miała greckie pochodzenie. Asia – tak nazywali ją przyjaciele – większość dzieciństwa spędziła w Kijowie. Uczyła się tam w Gimnazjum św. Olgi (1892–1899).

Okres kijowski: Aleksandra Ekster studiowała początkowo malarstwo w Kijowskiej Szkole Sztuk Pięknych (1901–1903), gdzie razem z nią uczyli się m.in. Ołeksandr Bohomazowi, Alexander Archipenko, a nauczycielem był malarz Mykoła Pymonenko. W 1903 roku artystka wyszła za mąż za kijowskiego prawnika Nikołaja Jewgieniewicza Ekstera. Jej mąż obracał się wśród kulturalnej i intelektualnej elity Kijowa, dzięki czemu młoda malarka poznała tamtejsze środowisko artystyczne. Wpływ ukraińskiego środowiska artystycznego na jej twórczość widoczny był również podczas pobytów w Petersburgu, Moskwie, Austrii i Francji. W 1907 roku rozpoczęła studia w Académie de la Grande Chaumière, lecz szybko z nich zrezygnowała.

W 1912 roku artystka odbyła pierwszą podróż zagraniczną do Paryża. Tam poznała m.in. Guillaume'a Apollinaire'a, dzięki któremu znalazła kontakty wśród pionierów europejskiej sztuki (Pablo Picasso, Georges Braque, Fernand Léger). Duże znaczenie dla rozwoju miała podróż do Włoch (1912), która wniosła futurystyczne motywy w jej twórczość. Ekster poznała Umberto Boccioniego i Ardengo Sofficiego, którzy zwrócili uwagę na dynamikę miasta i ruchu.

Po powrocie do Kijowa w 1912 roku powstały kubofuturystyczne obrazy, m.in. Kijów, ulica funikulierowska. Otworzyła pracownię w Kijowie, a następnie przeniosła się do Moskwy i związała z Bubnowym Waletem, uczestnicząc w jego wystawach. Do 1912 roku wstąpiła również do grupy Sojusz Młodych w Petersburgu. Nawiązała kontakty z Ilją Erenburgiem, Michaiłem Łarionowem, Dawidem Burlukiem, Wadymem Mellerem, Aristarchem Lentułowem, Siergiejem Lutkiewiczemi i wieloma innymi twórcami awangardy. W tym czasie Ekster publikowała teksty teoretyczne dotyczące sztuki oraz prowadziła różne kursy, m.in. rękodzieła i zajęcia dla dzieci. Regularnie brała udział w wystawach Mir iskusstva. W 1915 roku związała się z grupą Supremus Kazimierza Malewicza, zapoznając się z zasadami suprematyzmu i konstruktywizmu. W 1918 roku wyszła ponownie za mąż za Nikołaja Niekrasowai i powróciła na trzy lata do Kijowa pracując dla studia baletowego Bronisławy Niżyńskiej. W 1921 roku wyjechała ponownie do Moskwy, rozpoczęła współpracę z Wchutiemasem, gdzie prowadziła wykłady i objęła urząd dyrektora jednego z wydziałów. W 1923 roku razem z Wierą Muchiną opracowała projekt pawilonu gazety Izwiestja na pierwszej Wszechrosyjskiej Wystawie Rolniczej w Moskwie.

W Moskwie w 1916 roku rozpoczęła działalność w teatrze, która zaowocowała diametralnymi zmianami w podejściu do scenografii. Była to swoista rewolucja w kształtowaniu przestrzeni teatralnej, rozmieszczaniu światła, projektowaniu kostiumów, rekwizytów. Jej oryginalne charakteryzacje cechowały dynamizm i barwność, a najsłynniejszymi stały się, zachwycające dzięki grze kolorowych świateł, konstruktywistyczno-kubistyczne projekty scenograficzne, znoszące podział między sceną a widownią. W latach 1916–1921 projektowała scenografie dla Moskiewskiego Teatru Kameralnego oraz do sowieckiego filmu Aelita (1924) reżyserii Jakowa Protazanowa. Współpracowała z moskiewskim salonem mody, gdzie projektowała m.in. mundury galowe Armii Czerwonej (1922–1923).

Okres paryski: W latach 1924–1925 pracowała nad organizacją radzieckiego pawilonu na XIV Międzynarodowej Wystawie w Wenecji. W międzyczasie odbyła ponowne podróże do Francji, gdzie w końcu osiadła na stałe i spędziła resztę swojego życia, pracując jako wykładowca w paryskiej Akademii Sztuki Współczesnej. W tym czasie zajmowała się także wieloma artystycznymi przedsięwzięciami, a wśród najbardziej znaczących prac z tego okresu wymienić należy rozpoczęty na początku lat 30. projekt Les Livres Manuscrits – ręcznie pisanych i ilustrowanych książek w jednym, rzadziej kilku egzemplarzach. W 1925 roku uczestniczyła w Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej i Wzornictw w Paryżu. Artystka wciąż brała aktywny udział w wernisażach organizowanych na całym świecie: Berlin (1927), Londyn (1928), Paryż (1929), Nowy Jork (1930), Praga (1937) i utrzymywała ścisłe związki z ZSSR. Podczas II wojny światowej kontakt ze Związkiem Radzieckim został zerwany. Aleksandra Ekster zmarła bezpotomnie w Paryżu w 1949 roku.