Białystok: Odrestaurowano macewę stryjenki twórcy esperanto. To jedyny taki nagrobek w mieście

Na cmentarzu żydowskim przy ul. Wschodniej w Białymstoku odsłonięto w niedzielę, 2 sierpnia 2026 roku odrestaurowaną macewę Sory Zamenhof – stryjenki Ludwika Zamenhofa, twórcy języka esperanto. To jedna z niewielu materialnych pamiątek po rodzinie Zamenhofów, jaka zachowała się w mieście. Uroczystość zgromadziła gości z Polski i zagranicy, a przy okazji nekropolia zyskała nowe ogrodzenie i bramę.

Niezwykłe odkrycie i żmudna renowacja

Obelisk Sory z domu Wiernickiej Zamenhof został odkryty przez przedstawiciela amerykańskiej fundacji Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF) podczas prac porządkowych prowadzonych na cmentarzu w latach 2005-2013. Przez lata nagrobek leżał zniszczony i zapomniany, a jego odnalezienie było prawdziwą sensacją dla lokalnych historyków i genealogów.

W 2024 roku fundacja opracowała szczegółowy program konserwacji, a prace ruszyły w bieżącym roku we współpracy z Białostockim Ośrodkiem Kultury. Renowacji nagrobka podjął się artysta plastyk i konserwator dzieł sztuki Bartosz Markowski, który przywrócił macewie dawny blask. Projekt dofinansowało Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce.

Kim była Sora Zamenhof?

Informacje o bohaterce uroczystości są skromne – nie zachowały się dokładne daty jej urodzin ani śmierci. Wiadomo, że od około 1857 roku była żoną Josela Wolfa Zamenhofa, brata Marka Zamenhofa – ojca Ludwika. Sora była matką siedmiorga dzieci: Chajki, Lejzora, Fabiana, Jankiela, Rebeki, Frejdy i Salomona.

Odzyskanie jej miejsca spoczynku pozwala pełniej poznać genealogię twórcy esperanto i historię całej rodziny, która na zawsze wpisała się w dzieje Białegostoku. To także dowód na to, że nawet po latach można przywrócić pamięć o ludziach, którzy tworzyli to miasto.

Uroczystość z udziałem ważnych gości

W ceremonii odsłonięcia macewy uczestniczyli m.in. Michael Schudrich – Naczelny Rabin Polski, Josh Degen reprezentujący BCRF, Wojciech Lygus z Fundacji Rodziny Nissenbaumów oraz Rafał Rudnicki – Zastępca Prezydenta Miasta Białegostoku. Wyjątkowym gościem była Magdalena Barbaś – członkini rodziny Zamenhofów, której prababcia była siostrą Ludwika Zamenhofa.

Czuję ogromną radość i wzruszenie, że spotykamy się w tak ważnym dniu. W świecie wciąż rosnących napięć i konfliktów czujemy jeszcze większą odpowiedzialność i potrzebę, aby pielęgnować pamięć o historii i tożsamości naszego miasta, a także wspierać wszelkie inicjatywy, które służą upowszechnianiu pamięci o spoczywających na cmentarzu przy ul. Wschodniej mieszkańcach Białegostoku, którzy tworzyli to miasto.

dr Martyna Faustyna Zaniewska, dyrektorka Białostockiego Ośrodka Kultury

Nowe ogrodzenie cmentarza sfinansowało Miasto Białystok, natomiast nową bramę ufundowała Fundacja Rodziny Nissenbaumów. To kolejny etap porządkowania nekropolii, która przez lata była zaniedbana.

Dwadzieścia lat badań i 3500 odrestaurowanych nagrobków

Podczas uroczystości odbyło się autorskie oprowadzanie po cmentarzu żydowskim. Poprowadziła je dr Heidi M. Szpek – tłumaczka, historyczka, emerytowana profesor Central Washington University oraz wiceprzewodnicząca BCRF. Badaczka od dwudziestu lat analizuje żydowskie inskrypcje nagrobne na Bagnówce i w całym regionie, przybliżając uczestnikom losy białostockiej gminy żydowskiej oraz historie zapisane w kamieniu.

Fundacja BCRF, założona w 2016 roku przez Amy i Josha Degenów oraz Paulę i Howiego Flaglerów, angażuje wolontariuszy z USA, Izraela, Niemiec, Kanady i Polski. Do tej pory organizacja odrestaurowała ponad 3500 nagrobków i udokumentowała dane z ponad 5000 płyt nagrobnych na białostockim cmentarzu. To ogromna praca, która przywraca pamięć o społeczności żydowskiej, stanowiącej przed II wojną światową ponad połowę mieszkańców Białegostoku.

Dlaczego to takie ważne dla Białegostoku?

Białystok przechowuje niewiele materialnych śladów po rodzinie Zamenhofów. Dlatego odnalezienie fragmentów zniszczonego nagrobka Sory ma szczególne znaczenie. Cmentarz przy ul. Wschodniej jest jednym z niewielu zachowanych świadectw obecności społeczności żydowskiej, która przed II wojną światową stanowiła ponad połowę mieszkańców miasta.

Dla białostoczan to kolejny krok w przywracaniu pamięci o wielokulturowej historii miasta. Każdy odrestaurowany nagrobek to opowieść o ludziach, którzy tworzyli Białystok – o ich życiu, wierze i tradycji. To także lekcja tolerancji i szacunku dla innych kultur, która w dzisiejszych czasach jest szczególnie cenna.

Co dalej?

Odsłonięcie macewy Sory Zamenhof to nie koniec prac na cmentarzu przy ul. Wschodniej. Fundacja BCRF zapowiada kontynuację renowacji kolejnych nagrobków, a miasto deklaruje dalsze wsparcie dla tych działań. Dzięki zaangażowaniu wolontariuszy i instytucji, nekropolia stopniowo odzyskuje swój dawny charakter, stając się ważnym miejscem pamięci i edukacji.

Informacje przekazał Białostocki Ośrodek Kultury.