W Białymstoku odsłonięto odrestaurowaną macewę Sory Zamenhof. To ważny dzień dla pamięci o żydowskich mieszkańcach miasta

W niedzielę 2 sierpnia 2026 roku na cmentarzu żydowskim przy ulicy Wschodniej w Białymstoku odbyło się uroczyste odsłonięcie odrestaurowanej macewy Sory Zamenhof, stryjenki twórcy esperanto Ludwika Zamenhofa. To wydarzenie, które łączy historię miasta z pamięcią o jego dawnych mieszkańcach i pokazuje, jak wiele można zdziałać dzięki współpracy lokalnych instytucji i międzynarodowych organizacji.

Historia odkrycia i renowacji nagrobka

Macewa Sory Zamenhof została odkryta przez przedstawicieli organizacji Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF) podczas prac porządkowych prowadzonych na cmentarzu w latach 2005-2013. To właśnie wtedy udało się zidentyfikować nagrobek kobiety, która była żoną Josefa Wolfa Zamenhofa od około 1857 roku i matką siedmiorga dzieci: Chajki, Lejzora, Fabiana, Jankiela, Rebeki, Frejdy i Salomona.

W 2024 roku fundacja BCRF rozpoczęła program konserwacji, a w 2026 roku przeprowadzono prace renowacyjne we współpracy z Białostockim Ośrodkiem Kultury. Renowacją zajął się Bartosz Markowski, artysta plastyk i konserwator, który przywrócił macewie jej dawny wygląd. Projekt został dofinansowany przez Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce.

Wspólne dzieło miasta i fundacji

Podczas uroczystości przekazano również nowe ogrodzenie cmentarza, ufundowane przez Miasto Białystok, oraz bramę, którą ufundowała Fundacja Rodziny Nissenbaumów. To symboliczne gesty, które pokazują, że pamięć o żydowskiej społeczności Białegostoku jest ważna dla współczesnych mieszkańców.

Dr Martyna Faustyna Zaniewska, dyrektorka Białostockiego Ośrodka Kultury, mówiła o radości i wzruszeniu, jakie towarzyszyły temu wydarzeniu, oraz o odpowiedzialności za pielęgnowanie pamięci o historii miasta. Jej słowa podkreślają, jak istotne jest zachowanie dziedzictwa dla przyszłych pokoleń.

Badania i zaangażowanie BCRF

Goście, którzy przybyli na odsłonięcie macewy, mieli okazję wziąć udział w oprowadzaniu po cmentarzu, które poprowadziła dr Heidi M. Szpek, wiceprzewodnicząca BCRF. To badaczka, która od 20 lat analizuje inskrypcje nagrobne na białostockim cmentarzu. Jej praca przyczyniła się do udokumentowania 5000 płyt nagrobnych, z czego 3500 udało się już odrestaurować.

BCRF została założona w 2016 roku przez Degenów i Flaglerów – rodziny, które mają korzenie w Białymstoku. W prace fundacji angażują się wolontariusze z USA, Izraela, Niemiec, Kanady i Polski. To dowód na to, że pamięć o przedwojennym Białymstoku, gdzie Żydzi stanowili ponad połowę mieszkańców, jest pielęgnowana na całym świecie.

Dlaczego to ważne dla mieszkańców?

Dla współczesnych białostoczan to wydarzenie ma szczególne znaczenie. Przypomina o wielokulturowej historii miasta, w którym przed II wojną światową Żydzi byli najliczniejszą społecznością. Odsłonięcie macewy Sory Zamenhof to nie tylko hołd dla konkretnej rodziny, ale także symboliczne przywrócenie pamięci o wszystkich żydowskich mieszkańcach, którzy tworzyli Białystok.

Co dalej?

Uroczystość na cmentarzu przy ulicy Wschodniej pokazała, że współpraca między miastem, instytucjami kultury i organizacjami międzynarodowymi przynosi wymierne efekty. Dzięki takim inicjatywom kolejne nagrobki będą mogły zostać odrestaurowane, a historia białostockich Żydów pozostanie żywa dla kolejnych pokoleń. To ważny krok w budowaniu mostów między przeszłością a teraźniejszością.